Veenhuizen is niet zomaar een dorp. Het werd in 1823 gebouwd als sociale kolonie, groeide uit tot een gesloten strafkolonie en was tot 1980 volledig afgesloten van de buitenwereld. In 2021 werd het UNESCO Werelderfgoed. Bitter en Zoet staat midden in dat verhaal.
Generaal Johannes van den Bosch bouwde Veenhuizen in opdracht van de staat als opvang voor wezen, armen en landlopers. Drie grote gestichten, een eigen infrastructuur van kanalen en lanen, en een gemeenschap die volledig zelfvoorzienend moest zijn.
Later werd het beheer overgenomen door de Nederlandse staat en groeide Veenhuizen uit tot strafkolonie. Landloperij en bedelarij waren strafbaar; wie werd opgepakt, werd opgezonden naar Veenhuizen. Tot rond 1980 was het een gesloten gebied waar je alleen mocht komen als je er iets te zoeken had.
In de woningen met stichtelijke spreuken op de gevel, "Orde en Tucht", "Humaniteit" of "Lering door Voorbeeld", woonden de ambtenaren. De hiërarchie was letterlijk af te lezen aan de gevels.
Op het hoogtepunt leefden er ongeveer 5000 mensen in Veenhuizen. Onder architectuur van Metzelaar werd het Hospitaalcomplex gebouwd: een hospitaalgebouw, quarantaineziekenhuis, ijskoepel, keukengebouw, apotheek en twee woningen.
Licht en frisse lucht waren het devies. Alle ziekenzalen kregen grote ramen aan de zuidzijde. Die filosofie bepaalt nog altijd de sfeer in het complex, nu hotel en restaurant.
De drie woningen dragen nog altijd hun oorspronkelijke namen: Toewijding (huis van de geneesheer-directeur), Plichtgevoel (de apothekerswoning) en Bitter en Zoet (de apotheek, later woning voor ambtenaren).
In 2021 verkreeg Veenhuizen, samen met de andere Koloniën van Weldadigheid, de UNESCO Werelderfgoedstatus. Een internationale erkenning voor een sociaal experiment dat de basis legde voor de Nederlandse verzorgingsstaat.
Ongeveer 1 miljoen Nederlanders heeft ergens in hun familiegeschiedenis een verbinding met de gestichten van de Maatschappij van Weldadigheid. Via het Drents Archief en www.allekolonisten.nl zijn de archieven voor iedereen toegankelijk.
Meer over de Koloniën van Weldadigheid: www.kolonienvanweldadigheid.eu
In juli 2021, samen met de andere Koloniën van Weldadigheid.
Ja, de archieven van Veenhuizen zijn gedigitaliseerd en toegankelijk via www.allekolonisten.nl en het Drents Archief.
Het Pauperparadijs is een boek van Suzanna Jansen over haar familiegeschiedenis en de gestichten van Veenhuizen. Het werd een bestseller en maakte de geschiedenis van Veenhuizen breed bekend. Tom de Ket en Suzanna Jansen maakten er later een theaterspektakel van dat meer dan 130.000 mensen bezocht.
Tot rond 1980. Daarna werd het een gewoon dorp, zij het met een bijzonder verleden en nog altijd twee penitentiaire inrichtingen.
